A alma de Elena, a lenda de Betanzos que escribiu Manuel J. Lema

Na Real Academia Galega consérvanse once páxinas impresas en decembro de 1888 que levan por título «A Y-ALMA D'ELENA. LÉNDA» e que rematan cunha sinatura: «De D. Manuel J. Lema». É a versión escrita máis antiga que se coñece dunha lenda de Betanzos que hoxe case ninguén lembra. E o máis interesante non é o que conta, senón o que o propio autor di dela: que non era súa. Que a historia xa existía antes, e que non estaba en ningún papel, senón na boca da xente.

Un poema para un certame de 1887

A composición naceu para o Certame Literario de Betanzos de 1887, que promoveu Las Mariñas, o xornal da cidade. Presentouse ao tema das lendas galegas escritas en galego —o premio chamábase «Clavel de plata»— e levou o segundo accésit. O premio foi para Eladio Rodríguez González, con «O puzo do Barco», e o primeiro accésit para Manuel Amor Meilán, con «O alalaa». Así o recolle Concepción Delgado Corral no número 362 do Boletín da Real Academia Galega, onde nomea ao gañador do segundo como «o poeta de Betanzos Manuel J. Lema». Segundo ese mesmo estudo, a entrega de premios estaba anunciada para o 17 de agosto, para sumala ás festas patronais, e acabou celebrándose o 25 de setembro.

O texto imprimiuse ao ano seguinte. A revista coruñesa Galicia: revista regional, que editaba Andrés Martínez Salazar, incluíu nas súas entregas de decembro de 1888 os traballos do certame betanceiro, como indica a ficha da revista na Hemeroteca Digital da Biblioteca Nacional de España. A lenda de Lema ocupa as páxinas 45 a 55 dese suplemento. Por iso unhas veces aparece datada en 1887 e outras en 1888: o primeiro é o ano do concurso; o segundo, o da imprenta.

Lema era daquela un mozo de Betanzos de pouco máis de vinte anos —nacera en 1866, segundo os datos que recolleu Xesús Torres Regueiro no Anuario Brigantino—. En 1889 dirixiu o semanario local ¡Ya Somos Tres!, que conserva a Hemeroteca Virtual de Betanzos. Despois foi telegrafista, e morreu en Santiago en 1928.

«De boca en boca correron»

O poema empeza cun camiño. Ao saír da vila, torcendo á dereita, hai un carreiro «estreitiño, moy estreito», cuberto de herbas cheirosas, amoreiras e loureiros, que vai morrer preto dun río. E non lonxe de alí, un castelo en ruínas cuberto de hedras. É neste punto onde Lema explica de onde lle vén a historia:

Porqu'os homes mais antigos
Que viven n'este rueiro
Contan d'él certas historias
D'aló de moy vellos tempos,
As que n'un sigro é outro sigro
De boca en boca correron
E chegaron hastr'agora
Ceibadas n'os catro ventos.

Uns versos máis adiante di que sobre aquela fortaleza «cravou á musa d'o pobo / unha moy lixeira lênda», e remata a presentación cunha frase que define o seu papel: é a lenda «de qu'eu oxe son simpre narrador». Non se presenta como inventor, senón como alguén que conta o que lle contaron.

E no último apartado dá un paso máis e fala en primeira persoa: di que el mesmo estivera había pouco no lugar dos feitos.

Preto de Betanzos
Baixand'unha vreda
Eu vin non hay moito
No adro d'a igrexa
O sitio en que tuvo
Lugar esta lênda.

É dicir: en 1887 un escritor betanceiro publica a historia como lenda local, vinculada a un sitio que di ter visitado e a uns relatos que atribúe aos vellos do lugar. O que non fai é dicir quen llos contou, nin cando, nin en que parroquia, nin copiar unha versión oral tal e como a oíu. Esa tradición anterior é real segundo o testemuño de Lema, que é o máis antigo que hai; pero ata hoxe non apareceu ningunha outra fonte, independente del, que a recolla.

A historia de Elena e Don Xan

No piso alto do castelo vive Elena, a «roxiña Elena». Ao seu carón está Don Xan de Luna, «Marqués de Val de Terrado», home rico e de tanta sona que «dend'Obispo hastr'o cura / nada fan sin seu consello». Don Xan anúncialle que marcha á guerra. Ela chora e intenta retelo; el respóndelle que, se non fose, terían por cobarde e por «mal fillo d'esta terra». Promete volver «cando trunf'o noso Rey», despídense e ela ségueo coa vista desde a fiestra ata perdelo.

Pasan un mes, e outro, e outro: «mais de nove meses / sin saber dond'está». Elena pregunta a canto viaxeiro pasa, reza á Virxe do Carme e non recibe unha carta. O pazo péchase, e ao pouco sábese que a rapaza está na cama, consumíndose de pena. Morre «un día d'inverno, de brétema e vento», chamando por el, e a campá da igrexa toca a defunto.

Desde o mesmo día do enterro óense queixas no adro. A xente do lugar non se pon de acordo: uns din que é un trasno envolto nunha gran mantela branca que bota maldicións contra o millo e as patacas; outros —e o narrador di que son os máis cridos— que é a alma de Dona Elena, que sae de noite chamando a Don Xan para que veña cumprir a palabra que lle deu.

Don Xan volve vitorioso, e o lugar recíbeo con arcos, flores, bandeiras, música e gaitas. Só entón sabe o que pasou. Unha tarde sae só do pazo cara ao cemiterio, e á mañá seguinte atópano morto sobre a tumba de Elena, de bruzos no chan. Desde aquela, os laios non se volven oír: Don Xan cumpriría no outro mundo «a nobre pormesa».

O que puxo Lema, e o que tomou de Bécquer

O poema non é unha transcrición do que se contaba. É unha obra literaria do Rexurdimento, e o autor tampouco o esconde. Dentro do relato, Lema di que por Betanzos andan uns cantares tristes sobre a historia, «qu'oxe cantando van / os cegos y os romeiros po-los pobos», e copia tres. Pero ao pé da primeira pon unha nota: «Estas cántegas son no fondo é forma imitación d'as de Becquer n'a sua lenda "A promesa", pro arregradas á presente».

A comparación dálle a razón. En «La promesa», que Gustavo Adolfo Bécquer publicou en 1863, un xograr canta a historia dunha moza á que o seu namorado prometeu volver da guerra, e o estribillo é «¡Mal haya quien en promesas de hombre fía!». O de Lema é «¡Probe de quen en pormesas / d'home fía!». En Bécquer, ademais, a morta non descansa ata que se cumpre a promesa, e a súa tumba cóbrese de flores cada primavera, igual que o adro do epílogo betanceiro, que «cando / chega a primaveira / cóbrese de froles / roxas e marelas».

Por iso as cántigas non poden citarse como proba de que en Betanzos se cantasen eses versos: tal e como están impresas, son de Lema. A explicación que mellor encaixa co que di o texto é outra: unha lembranza local —un castelo, unha igrexa, unha alma que se aparecía— que Lema coñecía, convertida nun poema romántico e enriquecida con nomes nobres, diálogos de amor e cantares á maneira de Bécquer. Non se pode descartar que a historia que corría fose moito máis pequena, algo como «neste adro aparecíase a alma dunha rapaza que esperaba polo seu mozo», e que o resto o poñese el.

Existiron Elena e Don Xan?

Non hai nada que o indique. Elena non ten apelido, nin pais, nin ningún dato que permita buscala nun libro parroquial. O título de Don Xan parece máis concreto, pero non se coñece ningún marquesado «de Val de Terrado», e tampouco consta ningún Xan de Luna que encaixe. Lema non di que guerra era, nin contra quen, nin que rei reinaba: non hai mouros, nin franceses, nin carlistas. E, aínda que Betanzos é terra dos Andrade, o poema non os nomea nin unha vez. Mentres non apareza un documento que diga o contrario, son personaxes literarios nun pasado señorial feito a propósito sen data.

Onde estaba o adro?

É a pregunta que segue aberta, e a que máis lle pode interesar a quen vive aquí. O texto dá pistas: saír da vila, un carreiro estreito que chega preto dun río, unha vereda que baixa, penedos e monte, un castelo vello preto, unha igrexa parroquial con espadana —a que «toca n'a parróquea dend'á longa espadana»— e un adro onde se enterraba. Iso encaixa mal coas igrexas do casco histórico, como San Francisco, Santa María do Azougue, Santiago ou Santo Domingo.

O informe de investigación en que se basea esta peza propón como candidato máis forte Santa María de Pontellas e o contorno do Pazo de Illobre. A ficha patrimonial do Concello describe a igrexa como románica do século XIII, dunha soa nave e cunha «sencilla espadaña»; e o pazo como unha residencia de orixe medieval que naceu da Torre de Illobre, xa existente no século XV, e que foi reedificada a comezos do XX, cando se lle levantaron as dúas torres almeadas que se ven hoxe. Coas coordenadas que dá Turismo de Galicia para cada un, igrexa e pazo están a menos dun quilómetro en liña recta. A torre que puido coñecer Lema en 1887 era, por tanto, anterior a esa reforma.

Pero é unha hipótese, non unha identificación. Ningún documento di que ese sexa o adro de Elena, e ningún di que a Torre de Illobre estivese en ruínas en 1887, que é como a describe o poema. Hai mesmo unha pequena discrepancia nos catálogos: o Concello sitúa o pazo no lugar da Angustia, parroquia de Pontellas, e Turismo de Galicia en As Angustias, parroquia de San Pedro das Viñas. Para pechar a cuestión farían falta planos de camiños de finais do XIX, a documentación das obras de Illobre ou os libros da parroquia de Pontellas. Parroquias rurais como Tiobre, Requián ou Bravío tamén teñen igrexas antigas con espadana, pero nelas non se localizou ningunha fortaleza próxima.

Unha lenda que sobreviviu no papel

Desde 1888, a historia de Elena chegou ata hoxe como texto: nos catálogos da Academia, no Tesouro Informatizado da Lingua Galega da Universidade de Santiago, que recolle os seus versos, e nas notas sobre aquel certame. Non se coñece ningunha recollida oral posterior, nin do século XX nin deste, feita a unha veciña ou a un veciño que a contase pola súa conta. Se a tradición que Lema dicía ter escoitado seguiu viva nalgunha casa da contorna, ninguén a apuntou.

Por iso esta peza remata cunha pregunta a quen le BetanzosHoxe. Se na súa familia se contaba a historia dunha alma que se aparecía nun adro dos arredores, dunha rapaza que esperaba a un mozo que marchara á guerra ou dun castelo vello ao que lle poñían lenda, escríbanos desde a páxina de contacto. Sería a segunda testemuña que esta lenda leva agardando desde 1887.

Elaborado a partir do texto orixinal de Manuel J. Lema, «A Y-alma d'Elena. Lénda», en Certamen literario de Betanzos promovido por Las Mariñas (Galicia: revista regional, A Coruña, Andrés Martínez, editor, 1888, pp. 45-55), dixitalizado polo arquivo da Real Academia Galega; da ficha da revista na Hemeroteca Digital da BNE; do Tesouro Informatizado da Lingua Galega (ILG-USC); do Boletín da Real Academia Galega n.º 362; da Hemeroteca Virtual de Betanzos; das fichas patrimoniais do Concello de Betanzos e de Turismo de Galicia; e de «La promesa», de Gustavo Adolfo Bécquer. Os versos cítanse coa grafía do impreso de 1888.